Στη βυζαντινή μουσική, τα εκκλησιαστικά μέλη διακρίνονται σε τρία κύρια γένη, ανάλογα με τη δομή, την εξέλιξη της μελωδίας και τον τόπο καταγωγής τους. Αυτά τα γένη είναι: Αυτά τα τρία γένη αποτελούν τη βάση της εκκλησιαστικής μελοποιίας και καθορίζουν τη δομή και την εκτέλεση των μελωδιών στη βυζαντινή μουσική.
Στη βυζαντινή μουσική, τα συστήματα είναι το σύνολο συνεχόμενων διαστημάτων που επαναλαμβάνονται με την ίδια σειρά, είτε ψηλότερα (“επί το οξύ”) είτε χαμηλότερα (“επί το βαρύ”). Τα συστήματα που διακρίνουμε είναι τα σύμφωνα, δηλαδή: Κάθε μέλος μπορεί να χρησιμοποιεί ένα σύστημα το οποίο καθορίζεται από τη φθορά στη μαρτυρία του ήχου. Μπορεί όμως κατά την εξέλιξή του να αλλάξει σύστημα πορείας με ανάλογη φθορά.
Στη βυζαντινή μουσική, τα διαστήματα είναι οι αποστάσεις μεταξύ δύο φθόγγων και κατατάσσονται σε τρεις κύριες κατηγορίες: σύμφωνα, διάφωνα και παράφωνα. Σύμφωνα Διαστήματα Τα σύμφωνα διαστήματα είναι αυτά που, όταν ακούγονται ταυτόχρονα, παράγουν ένα ευχάριστο και αρμονικό άκουσμα. Στη βυζαντινή μουσική, τα σύμφωνα διαστήματα είναι το τετράχορδο, το πεντάχορδο και το οκτάχορδο. Για να θεωρηθούν σύμφωνα, τα διαστήματα πρέπει να έχουν συγκεκριμένο αριθμό μορίων: Διάφωνα Διαστήματα Τα διάφωνα διαστήματα είναι αυτά που, όταν ακούγονται ταυτόχρονα, προκαλούν ένα δυσάρεστο και ανάρμοστο άκουσμα. Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν τα διαστήματα δευτέρας (δίχορδο ή τόνος) και εβδόμης (επτάχορδο ή εξαφωνία). Παράφωνα Διαστήματα Τα παράφωνα διαστήματα είναι αυτά που, αν και ακούγονται ευχάριστα, δεν τηρούν τις προδιαγραφές δημιουργίας μουσικών κλιμάκων. Αυτά τα διαστήματα βρίσκονται ανάμεσα στα διάφωνα και τα σύμφωνα διαστήματα. Τα παράφωνα διαστήματα είναι η τρίτη (τρίχορδο ή διφωνία) και η έκτη (εξάχορδο ή πενταφωνία). Αυτές οι κατηγορίες διαστημάτων είναι θεμελιώδεις για την κατανόηση της βυζαντινής μουσικής και της δομής των μελωδιών.
Οι κλίμακες των κυρίων και πλαγίων ήχων στη βυζαντινή μουσική διαφέρουν ως προς τη δομή και τα διαστήματα που χρησιμοποιούν. Σύμφωνα με τη “Μέθοδο της Ελληνικής Μουσικής” του Σίμωνα Καρά, οι κλίμακες αυτές διακρίνονται σε δύο βασικές κατηγορίες: τις κλίμακες των κυρίων ήχων και τις κλίμακες των πλαγίων ήχων. Κλίμακες Κυρίων Ήχων Οι κλίμακες των κυρίων ήχων αποτελούνται από δύο τετράχορδα με την ίδια σειρά διαστημάτων που είναι ενωμένα μεταξύ τους. Το τέλος του πρώτου τετραχόρδου γίνεται η αρχή του δευτέρου, και ο μείζων τόνος που υπολείπεται βρίσκεται στο τέλος ή στην αρχή και ονομάζεται προσλαμβανόμενος. Κλίμακες Πλαγίων Ήχων Οι κλίμακες των πλαγίων ήχων έχουν διαζευγμένα τετράχορδα που χωρίζονται από έναν μείζονα τόνο που βρίσκεται ανάμεσα και ονομάζεται διαζευκτικός. Αυτές οι κλίμακες καθορίζουν τη δομή και τον χαρακτήρα των ήχων στη βυζαντινή μουσική, επιτρέποντας τη δημιουργία μελωδιών και αρμονιών που είναι χαρακτηριστικές για κάθε ήχο.
Η παραγωγή των βάσεων της εκκλησιαστικής οκτωηχίας περιλαμβάνει τρεις κύριες φάσεις: την Α’, τη Β’ και τη Γ’ παραγωγή. Ας δούμε τις διαφορές τους: Α’ Παραγωγή Η Α’ παραγωγή των βάσεων καθορίζει τις αρχικές βάσεις των ήχων με βάση το πεντάχορδο (τροχό) που συναντάται είτε από τον φθόγγο νη είτε από τον φθόγγο δι. Οι βάσεις των κυρίων ήχων είναι οι εξής: Για το χαμηλό πεντάχορδο νη-δι, οι βάσεις των πλαγίων ήχων είναι οι εξής: Β’ Παραγωγή Η Β’ παραγωγή των βάσεων προέκυψε από την ανάγκη να μεταφερθούν οι βάσεις σε χαμηλότερους φθόγγους για να είναι πιο λογικές και πρακτικές για την εκτέλεση των μελωδιών. Οι βάσεις που ανήκουν στο δεύτερο πεντάχορδο (δι-άνω πα’) μεταφέρθηκαν ως εξής: Γ’ Παραγωγή Η Γ’ παραγωγή των βάσεων περιλαμβάνει τη μεταφορά των βάσεων των ήχων που ανήκουν στη νητοειδή κλίμακα, ξέχωρα από τη Β’ παραγωγή που μεταφέρθηκε η βάση τους ένα πεντάχορδο κάτω, να μεταφερθεί και μία επταφωνία (αντιφωνία) κάτω. Έτσι λοιπόν: Αυτές οι μεταφορές έγιναν για να προσαρμοστούν οι βάσεις στις μεσαίες φωνητικές δυνατότητες, όπως αποφασίστηκε από τους Αγίους Πατέρες της Εκκλησίας.
Στη βυζαντινή μουσική, οι ήχοι αποτελούν τα βασικά μουσικά μοτίβα που χρησιμοποιούνται για τη δημιουργία μελωδιών και αρμονιών. Κάθε ήχος έχει τα δικά του συστατικά γνωριστικά, τα οποία καθορίζουν τη δομή και τον χαρακτήρα του. Σύμφωνα με τη “Μέθοδο της Ελληνικής Μουσικής” του Σίμωνα Καρά, τα κύρια συστατικά γνωριστικά των ήχων περιλαμβάνουν: Αυτά τα συστατικά γνωριστικά συνδυάζονται για να δημιουργήσουν τους διάφορους ήχους της βυζαντινής μουσικής, καθορίζοντας τη δομή, τον χαρακτήρα και την εκτέλεσή τους.
Η εκκλησιαστική οκτωηχία είναι το σύστημα των οκτώ ήχων που χρησιμοποιείται στη βυζαντινή μουσική. Αυτό το σύστημα καθιερώθηκε από τον Άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό τον 8ο αιώνα και αποτελεί τη βάση της βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής. Οι οκτώ ήχοι της βυζαντινής μουσικής είναι οι εξής: Κάθε ήχος έχει τη δική του κλίμακα, βάση, διαστήματα, δεσπόζοντες φθόγγους και καταλήξεις. Οι ήχοι αυτοί χρησιμοποιούνται στη λατρευτική μουσική της Ορθόδοξης Εκκλησίας και έχουν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που τους διακρίνουν, όπως η βάση, τα διαστήματα, η κλίμακα, οι δεσπόζοντες φθόγγοι, οι καταλήξεις και οι μελωδικές έλξεις.
